Bojowcy

W latach 30. ubiegłego wieku w „Kronice Ruchu Rewolucyjnego w Polsce” ukazywały się, pisane niewprawną ręką robotniczą, krótkie biogramy miejscowych bojowców Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy – na miarę swoich możliwości - walczyli z caratem.

Narcyz Gryzel (1883-1907)

Narcyz Gryzel (pseudonim „Bogdan”) urodził się w Pabianicach w 1883 roku. Zawód – ręczny tkacz. W dwudziestym roku życia był członkiem organizacji PPS. Pracował w fabryce firmy Rudolf Kindler, w mechanicznej tkalni, jako robotnik. Był kolporterem pism nielegalnych i organizatorem kół robotniczych. Uczestniczył we wszystkich manifestacjach i strajkach. Był członkiem Organizacji Bojowej. Był aresztowany i pomawiany, jakoby brał udział w napadzie na zebranie przedwyborcze do Dumy carskiej w Domu Ludowym w Pabianicach. Po śledztwie dla braku dowodów został zwolniony.

Z inicjatywy okręgowca ”Prospera”, a pod kierownictwem instruktora „Chińczyka” brał udział w zdobyciu blankietów paszportowych z urzędu gminy Dobroń na potrzeby członków PPS, dla których wyjazd za granicę był jedynym ratunkiem. We wrześniu 1906 r. był dokooptowany jako członek do pabianickiego Komitetu Rejonowego PPS.

Po masowych aresztowaniach 8 września 1907 r. organizował zamach na życie policmajstra Pabianic Jonina. Zdradzony przez prowokatora „Puszkina” z organizacji socjalistów-syndykalistów, maksymalistów, na czele której stał organizator „Wicek” w okręgu łódzkim. Został aresztowany w październiku 1907. Przez trzy dni i noce – trzymany w Pabianicach w kancelarii policmajstra, głodzony, torturowany fizycznie i duchowo, by wydał towarzyszy. Wreszcie wyprowadzony został, na pabianickie pola, tak zwane Osinki, przez policmajstra Jonina i tam przez tegoż zastrzelony.

Za staraniem ojca Gryzla podpisany został zbiorowy protest przez obywateli miasta z doktorem Broniewskim na czele. Protest ten został wysłany do gubernatora piotrkowskiego, w następstwie czego Jonin został przeniesiony w głąb Rosji, a później otrzymał stanowisko naczelnika centralnego więzienia w Jekaterynburgu.

Pabianicom brakuje leninowskiej pięści

Józef Drobniewski (1880-1914)

Towarzysz Drobniewski urodził się w Pabianicach w 1880 r., młodość spędził na nauce w szkole, a potem w rzemiośle tkackim. W latach wzmożonej walki z najazdem carskim znalazł się w szeregach PPS, a w 1905 i 1906 należał doi Organizacji Bojowej.

Wraz z tow. Bolesławem Żabickim i innymi brał udział w wyprawie na gminę wymysłowską blisko Pabianic celem zabrania z gminy książeczek paszportowych w dniu 26 maja 1906 r. Razem z tow. Żabickim został skazany przez Warszawski Sąd Wojenny na 15 lat katorgi i kilka miesięcy. Miesiące te miały to znaczenie, że skazany np. na 10 lat katorgi musiał chodzić w kajdanach nożnych półtora roku, skazany na 15 lat – 2 lata w kajdanach, a na 15 lat i parę tygodni musiał się męczyć w kajdanach 4 lata.

Tow. Żabicki był z usposobienia spokojny, jakby sobie nic nie robił z katorgi i filozofował. Natomiast tow. Drobniewski był żywego temperamentu, niespokojny, może trochę nerwowy, nie mógł długo ślęczeć nad książką i szukał ruchu, pracy fizycznej.

W 1908 r. poszedł tow. Drobniewski do pracy na terenie katorgi, do tak zwanej traczki. Szukał pracy i zgodził się na tę ciężką robotę dlatego tylko, by pozbyć się wstrętnych kajdan. Narżnęli już sporo grubych desek, gdy dwaj kryminalni katorżnicy uciekli. Niewinnie zupełnie został wtedy skazany na chłostę rózgami. Miał tak zbite ciało, że wyjmowaliśmy z posiekanego ciała rózgami pączki i skórki rózeg.

Znów zakuli go w kajdany. Gdy wyjeżdżał z tow. Żabickim na roboty był jakby odrodzony; czuli się obaj szczęśliwi, że opuścili tę straszną tobolską katownię. Wiele sobie obiecywali, a najbardziej pragnęli powrotu do ukochanej pracy partyjnej w rodzinnym kraju. W długie wieczory więzienne, gdy nie można było się uczyć, bo bardzo słabe było światło od małej lampki naftowej, która wisiała na środku ogromnej celi, prowadzono nieskończone rozmowy o wszystkich naszych bolączkach w kraju. W oczach tow. Drobniewskiego, gdy mówił o ćwiczeniach i pracach bojowych w piątkach bojówki, jakby zapalały się ogniki tego szczytnego entuzjazmu i głębokiej wiary w zwycięstwo ideałów socjalistycznych. Z najwyższą miłością i przywiązaniem do PPS mówił o swojej pracy.

Bolesław Żabicki (1882-1914)

Tow. Bolesław Żabicki urodził się w Piotrkowie w 1882 roku. Jak spędził swą młodość nie wiadomo, ale w latach 1904 i następnych pracował w szeregach PPS, a w 1905 i 1906 był członkiem Organizacji Bojowej.

W 1906 r. był sądzony przez Warszawski Wojenny Sąd Okręgowy i skazany na 15 lat i kilka miesięcy katorgi. Tow. Żabicki był robotnikiem i wysoce ideowym działaczem – rewolucjonistą. Z polecenia Wydziału Bojowego PPS brał udział wraz z kilkoma towarzyszami w wyprawie na gminę wymysłowską celem zabrania blankietów paszportowych. Było to nocą 26 maja 1906 r. Szczegóły tej wyprawy tow. Żabicki opowiadał współtowarzyszom w tobolskiej katordze. Do sprawy tej pociągnięto: tow. tow. Józefa Drobniewskiego, Adama Strumińskiego, Józefa Siekierskiego i Józefa Stańczyka – do tej sprawy należał również tow. Stanisław Kałużny.

Towarzysz Żabicki był typem robotnika-samouka. W każdej sprawie społecznej czy naukowej starał się dotrzeć do sedna i tak długo i wszechstronnie rozpatrywał dane zagadnienie, aż zupełnie jasno je zrozumiał. Dlatego zawsze miał szereg zapytań, a interesował się wszystkimi zagadnieniami.

W pierwszych latach pobytu na katordze uczył się wraz z sąsiadem Ludwikiem Śledzińskim arytmetyki, polskiej i rosyjskiej gramatyki, historii polskiej i powszechnej, języka niemieckiego, ekonomii politycznej oraz nauk przyrodniczych, a w wolnych chwilach opowiadali sobie o przeszłości, o pracy partyjnej, o towarzyszach i przyjaciołach. W tych wspomnieniach przebijała się wielka miłość i ukochanie pepesowskiej sprawy.

Około 1912 r. została przygotowana partia katorżników, która miała pójść na budowę nowych kołowych dróg na Syberii. Udało się tow. Żabickiemu i Drobniewskiemu wraz z paru innymi towarzyszami pójść na tę robotę. Marzyli o tym, że przy sprzyjających okolicznościach uciekną z roboty i wrócą do kraju do dalszej walki rewolucyjnej ze znienawidzonym caratem, do walki o nowe ideały społeczne, do szeregów PPS.

W końcu 1913 r. lub raczej wiosną 1914 na jednym z odcinków budowy drogi kołowej dokonano ucieczki więźniów i podczas tej ucieczki zostało wielu zabitych więźniów, a między nimi zostali w bestialski sposób zamordowani nasi kochani towarzysze – Żabicki I Drobniewski. Ponieśli śmierć męczeńską z rąk oszalałych przez swoją ciemnotę, a wiernych rozkazom carskich siepaczy – żołnierzy. Zginęli z daleka od swej ojczyzny, do której tak pragnęli wrócić, na dalekiej Syberii polegli za miłość i tęsknotę do swego rodzinnego kraju. Najsmutniejsze to, że nawet nie udało się dowiedzieć, gdzie i w jakiej miejscowości zginęli.

Jan Karczewski (1858-1914)

Jan Karczewski (pseudonim „Lisek”) urodził się w 1858 r. W 24-m roku życia pracował jako młynarz w jednym z młynów w okolicy Pabianic. W dwa lata później przeniósł się do Pabianic, gdzie otrzymał pracę w fabryce firmy Krusche i Ender w charakterze cieśli, a później przędzalnika. Dzięki swym zaletom zdobywa sobie popularność wśród robotników. W roku 1887 zawiązuje w Pabianicach pierwsze koło „Proletariatu”. Członkami tego koła byli Przewoluk Tomasz z fabryki Barucha, Karczewski, Kostera, Kuczyński z fabryki Krusche i Ender, Cieślak Nikodem z fabryki Saengera, papiernia, Koziróg z fabryki Kindlera, Lenartowski W., Zawadzki A. – ręczni tkacze chałupnicy.

W łonie organizacji utworzono kasę oporu. W roku 1892 strajk w Łodzi i Pabianicach zdziesiątkował szeregi organizacji, gdyż kozactwo pijane w biały dzień hulało, aresztując i nahajkami zapędzając do fabryk. Po siedmiu dniach strajk się załamał, a aresztowani byli wywożeni do Łodzi, inni po śledztwie do więzienia w Piotrkowie, gdzie odsiadywali karę po roku, inni na wysyłkę do Rygi.

Jan Karczewski dzięki bystremu umysłowi i energii swej żony oraz wstawiennictwu zarządzającego firmą u policmajstra m. Pabianic został trzeciego dnia zwolniony. W roku 1898 tow. Karczewski należał do PPS, organizując młodych towarzyszy i prowadząc kółka dyskusyjno-uświadamiające.

Z jego rąk młodzież otrzymywała różne pisma nielegalne, jak „Robotnik”, „Kurier Zakordonowy”, „Przedświt” oraz broszury. W roku 1904 „Lisek” był aresztowany, gdyż prowokator „Piotr” Galus, okręgowiec w okręgu łódzkim, masowo wsypywał ludzi, tak inteligencję, jak i robotników. „Lisek” po trzech miesiącach siedzenia w więzieniu w Sieradzu był zwolniony.

Z inicjatywy tow. „Liska” komitet robotniczy PPS w Pabianicach kazał członkowi PPS Sitkiewiczowi, blacharzowi oddziału mechanicznego z firmy Krusche i Ender zrobić trąbki alarmowe na pożar, aby w czasie rewizji nocnej dokonywanej przez policję i wojsko przeszkodzić aresztom, co parokrotnie się udawało w 1905 r., a między innymi podczas pogromów dokonywanych przez męty społeczne.

W ogóle tow. Karczewski był kilkakrotnie aresztowany z córkami i synem. Po aresztowaniu w r. 1906 siedział aż do rozprawy sądowej w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Katorgę odbywał w Moskwie w Butyrkach oraz w Aleksandrowskiej Centrali na Syberii.

Po odbyciu katorgi usiłował dwukrotnie uciekać z osiedlenia, lecz został schwytany i dotkliwie pobity. Zdrowia już nie odzyskał. Gdy zona przyjechała doń na osiedlenie, był ciężko chory. Zmarł w czerwcu 1914 r. w 66 roku życia. Pochowano go na cmentarzu rosyjskim w Tekalunie guberni jakuckiej.

Jan Czerkawski (1869-1928)

Jan Czerkawski urodzony w mieście Łasku. Z zawodu tkacz. Do partii PPS wstąpił w Pabianicach w roku 1893. Zajmował się w partii tworzeniem kółek, agitacją i rozwożeniem bibuły. Po raz pierwszy został aresztowany w r. 1899 i przewieziony do więzienia w Sieradzu. Po trzech miesiącach, na skutek poręczenia, Czerkawskiego wypuszczono i oddano pod nadzór policji. W roku 1901 Czerkawskiego powtórnie aresztowano i trzymano przez kilka miesięcy w więzieniu w Piotrkowie; następnie skazano go na rok zsyłki.

Po powrocie zajął się organizowaniem kółek w Zduńskiej Woli, Sieradzu, Szadku i okolicy. W roku 1905 Czerkawski został aresztowany za urządzanie wieców, pochodów, demonstracji i za akcję szkolną w Pabianicach. Po kilku tygodniach został zwolniony. Potem aresztowany był w roku 1906 i trzymany przez 6 tygodni w więzieniu sieradzkim.

Po aresztowaniu go w roku 1907 siedział w Sieradzu 1 rok i 1 miesiąc, następnie zesłany został na Syberie do jenisieńskiej guberni na lat cztery. Po upływie terminu zesłania Czerkawski powrócił do kraju w roku 1912. Zmarł w roku 1928. (Kronika Ruchu Rewolucyjnego w Polsce nr 3/1935 r.)

Autor: Sławomir Saładaj