Suburbanizacja

Na początku obecnego wieku Cezary Brzeziński opisał początki procesu rozrastania się zabudowy w sąsiedztwie Pabianic, stopniowego zaniku aktywności rolniczej, przemieszczania się mieszkańców z większych ośrodków miejskich na tereny wiejskie i do mniejszych miast. Wyniki badań opublikował w artykule „Suburbanizacja terenów podmiejskich na przykładzie gmin powiatu pabianickiego”, który ukazał się m. in. w Pracach Naukowych Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu (nr179/2011 r.).

Miasta rozrastały się „od zawsze”. Jeśli tylko nie nastąpił ich regres w wyniku zmian gospodarczych bądź politycznych, zwiększały zajmowaną powierzchnię i liczbę mieszkańców, tworząc charakterystyczną dla siebie przestrzeń, która cechuje się wysoką intensywnością zabudowy, rozbudowaną infrastrukturą społeczną i techniczną oraz znacznym przekształceniem środowiska naturalnego. Proces ten nosi nazwę urbanizacji.

Jednak od XX wieku tempo ich rozwoju, a zwłaszcza ekspansji na tereny podmiejskie określanej mianem suburbanizacji, było nieporównywalnie większe niż we wcześniejszych wiekach. Pojęcie suburbanizacji pojawia się w trzech zasadniczych kontekstach przestrzennych:

wewnątrz granic administracyjnych miasta (tzw. suburbanizacja wewnętrzna) na wolnych jeszcze terenach miasta rdzeniowego do zainwestowania;

poza granicami miasta centralnego w obrębie tzw. strefy podmiejskiej bliższej (urban fringe, suburban zone, strefa przedmiejska) cechującej się względną ciągłością przestrzenną zainwestowania;

poza strefą podmiejską bliższą, w obrębie strefy podmiejskiej dalszej (region miejski, urban-rural fringe, strefa przedmiejska) z przewagą ekstensywnych form użytkowania ziemi i krajobrazowo przypominającej wieś.

Proces ten, z natury żywiołowy, potrafi być wysoce szkodliwy, a jego koszty można rozpatrywać w sferze przestrzennej, ekonomicznej i społecznej. W sferze przestrzennej następuje degradacja cennych terenów rolnych, przyrodniczych, kulturowych, krajobrazowych i rekreacyjnych. Przejawem tego może być konieczność przeznaczania coraz to nowych terenów pod drogi i infrastrukturę komunikacyjną, co wiąże się z narastającymi uciążliwościami i odczuwalnym zanieczyszczeniem oraz niszczeniem środowiska kulturowego i przyrodniczego.

W aspekcie gospodarczym zachodzi degradacja miast centralnych, wyludniają się i zamierają ich centra oraz następuje spadek dochodów z tytułu płaconych podatków. Następuje wzrost wydatków gospodarstw domowych na zwiększające się dojazdy do pracy. W związku z niewydolnością systemów transportowych rosną koszty ponoszone przez przedsiębiorstwa

położone na peryferiach, a także pojawiają się dodatkowe koszty rozbudowy infrastruktury społecznej i technicznej oraz związanych z nimi usług. (…)

Efekty suburbanizacji w gminach powiatu pabianickiego w latach 1999-2008

Powiat pabianicki, wchodzący w skład Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego, obejmuje miasta Pabianice i Konstantynów Łódzki oraz gminy: Pabianice, Ksawerów, Lutomiersk, Dobroń i Dłutów. Liczy 118,8 tys. mieszkańców i zajmuje powierzchnie 492 km kw. Siedzibą starostwa są Pabianice, liczące 69 tys. mieszkańców.

W celu zbadania skali i kierunków procesów suburbanizacji na tym obszarze zbadano dane z lat 1999-2008 dotyczące: wielkości i kierunków migracji w gminach, powierzchni gruntów rolnych zajętych pod użytki rolne, użytków leśnych, terenów mieszkaniowych oraz terenów przemysłowych; liczby pozwoleń na budowę.

Analizując saldo migracji dla gmin powiatu w przeliczeniu na 1000 mieszkańców, zauważa się duże dodatnie saldo dla gmin Pabianice (prawie 155 promili) i Dobroń (141,6 promila). Do gmin o mniejszym dodatnim saldzie migracji należą gminy Lutomiersk i Dłutów, w których wielkość tego zjawiska wynosi odpowiednio 118,3 i 104 prom.

W pozostałych gminach powiatu charakteryzujących się dość dużym stopniem urbanizacji (Ksawerów, Konstantynów Łódzki) napływ był dużo niższy i sięgał od prawie 40 do 77 prom. Jako prawidłowość należy traktować fakt odpływu mieszkańców z miast Pabianice i Łódź, w wielkości odpowiednio prawie 20 i 14 prom. (…)

W wyniku migracji na terenach powiatu obserwuje się zmiany w użytkowaniu gruntu. W latach 1999-2008 powierzchnie użytków rolnych należących do osób fizycznych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego zmniejszyły się w skali powiatu o ponad 1100 ha. We wszystkich gminach, z wyjątkiem Dłutowa, nastąpił spadek powierzchni: od 25 ha w Ksawerowie do 472 ha w Lutomiersku.

Z kolei powierzchnia użytków rolnych osób fizycznych nie wchodzących w skład gospodarstwa rolnego wzrosła o 2400 hektarów. Wzrosty zaobserwowano we wszystkich gminach, przy czym najmniejszy był w gminach miejskich, a największy ponownie w Lutomiersku, gdzie sięgał 743 ha.

Przedstawiona powyżej sytuacja może świadczyć o zanikaniu rolniczego charakteru tych terenów. Fakt wzrostu powierzchni użytków rolnych nie należących do gospodarstw rolnych może być pierwszym etapem w przekształceniu tych terenów pod zabudowę mieszkaniową. (…)

Uzyskane informacje potwierdzają, że najbardziej intensywne procesy świadczące o postępującej suburbanizacji obserwuje się w gminach wiejskich. Gminami o najbardziej intensywnych procesach suburbanizacji są Pabianice, Lutomiersk i Dobroń. Są one położone przy ważnych szlakach komunikacyjnych, łączących je ze stolicą regionu. Ponadto są

położone blisko Łodzi i posiadają atrakcyjne zasoby środowiskowe. Do gmin o najmniejszym natężeniu należy Dłutów. Miasta również podlegają procesom suburbanizacji, jednak na dużo mniejszą skalę.

Trzeba mieć świadomość, że samo rozrastanie się miast, jeśli tylko odbywa się w sposób planowy, z poszanowaniem przestrzeni i efektywnym jej wykorzystaniem na obszarach zabudowanych nie jest procesem negatywnym. Dopiero gdy następuje ono w sposób chaotyczny i rozproszony, uwidaczniają się wszystkie jego niepożądane cechy.

Badając procesy migracyjne, poddano analizie również kierunki migracji. Uwzględniając zarówno napływ, jak i odpływ mieszkańców oraz kierunki: miasto-wieś, wydzielono trzy kategorie gmin. Pierwszą stanowiły te, w których rejestrowano napływ z gmin zarówno miejskich, jak i wiejskich. W grupie tej znalazły się Dłutów, Dobroń, Pabianice i Lutomiersk. Są to głównie gminy wiejskie graniczące bezpośrednio z Łodzią bądź powiązane z nią dogodnymi szlakami komunikacyjnymi. Sytuację tę można wytłumaczyć napływem mieszkańców Łodzi oraz otaczających miast w celu osiedlenia się na terenach wiejskich.

Drugą kategorię stanowiły gminy o napływie ludności z miast i odpływie na wieś. Należały do niej głównie miasta Konstantynów i Pabianice oraz gmina Ksawerów. W przypadku tych jednostek terytorialnych ma miejsce napływ ludności z Łodzi oraz wyjazdy ich mieszkańców na tereny wiejskie.

Do ostatniej kategorii gmin, będącej w najgorszej sytuacji demograficznej należy Łódź, która traci mieszkańców w wyniku odpływu zarówno do miast, jak i na wieś.

Autor: Sławomir Saładaj