Aronson
A pomniejsz czcionkę A standardowy rozmiar A powiększ czcionkęHelena Aronson (z d. Chmura) to Pabianiczanka, która została uhonorowana Medalem Imperium Brytyjskiego za upowszechnianie wiedzy o Holokauście. W 2019 i 2020 roku pisała o niej prasa brytyjska. 26 stycznia 2019 r. w Daily Telegraph ukazał się artykuł Cary McGoogan „Evil things happen for no reason at all”.
Helena Aronson po raz ostatni widziała swojego ojca Mordechaja w 1942 roku, podobnie jak osiem tysięcy innych Żydów z jej miasta Pabianic w Polsce. Rodzina została brutalnie wysiedlona przez armię niemiecką. W promieniach upalnego słońca, z małymi tobołkami, czekali na polecenia.
„Dzieci zostały zabrane, podobnie i starsze wiekiem osoby” – wspomina, 77 lat później, siedząc w swoim salonie w północnym Londynie. „ Ludzie szlochali, były wrzaski i strzelanina. Istne piekło”.
Aronson, wówczas piętnastolatka, jej matka i brat zostali wepchnięci do tramwaju i wysłani do osławionego getta łódzkiego. Ojciec przejęty widokiem dzieci oddzielonych od rodziców i załadowanych do ciężarówek, dobrowolnie przyłączył się do nich. Pojechali do Chełmna – obozu zagłady. „Zostali zagazowani w tych ciężarówkach, nawet nie zdążyli wysiąść” – mówi cicho Aronson. O śmierci ojca dowiedziała się po zakończeniu wojny, trzy lata później.
Dziarska 91-latka , o figlarnym uśmiechu i mocnym uścisku, o wystarczającej energii, aby dwa razy w tygodniu służyć w lokalnym sklepiku charytatywnym została ostatnio wyróżniona Medalem Imperium Brytyjskiego za zaangażowanie w edukację dotyczącą Holocaustu i zaproszona do wygłoszenia przemówienia w Parlamencie. „Czuję, że powinnam się dzielić moimi przeżyciami szczególnie z młodzieżą w nadziei, że zrozumieją, iż złe rzeczy zdarzają się ludziom bez żadnej przyczyny” – mówi. „Cokolwiek teraz robię myślę oczywiście o moim ojcu”.
Jak wielu ocalałych Aronson milczała przeszło 50 lat. Wojna się skończyła i życie szło dalej. Po wyzwoleniu Łodzi przez Armię Czerwoną, jej matka pojechała do starszej siostry w Izraelu a jej brat wyruszył do Australii. Aronson zdecydowała się wybrać sama do Londynu, gdzie zaczynała wszystko od początku ucząc się angielskiego i podejmując pracę w charakterze sekretarki.
Na statku płynącym do Wielkiej Brytanii spotkała zamożną Polkę, której syn, Grzegorz szczęśliwie dotarł do Manchesteru, na studia inżynierskie, trzy dni przed wybuchem wojny. Przypadkowe spotkanie miało odmienić życie Aronson – Polka zostanie jej teściową.
W 1954 roku młodzi małżonkowie oraz ich córki – Monika i Anna przeprowadzili się do Lagos w Nigerii, gdzie Grzegorz otrzymał posadę w służbie kolonialnej. „Musiałam wychowywać dzieci i pracować, co nie było łatwe” – mówi Aronson. „Czasami wpadałam do kuchni, nie zdejmując nawet okrycia. Nie miałam czasu, żeby rozpamiętywać przeszłość, trzeba było iść do przodu”.
Aronson wkrótce miała nowe wspomnienia. W Lagos odkryła, że jest to kraj miliona insektów. „Były latające mrówki, które raz w roku gubiły skrzydełka. O poranku werandę wyściełał dywan z tych skrzydełek”. Ponownie doznała przerażenia, kiedy Anna obudziła się pokryta setkami ukąszeń przez moskity. „Wyszłyśmy wcześnie nad lagunę, płacząc w oczekiwaniu na otwarcie apteki. Szczęśliwie po paru dniach nie było śladu po ukąszeniach, a córka uniknęła malarii”.
Jednak Holocaust pozostał w ciemnych zakamarkach pamięci. Przy paru okazjach mówiła o tym swojemu mężowi, jednak brak zrozumienie z jego strony był bardziej bolesny niż milczenie. O pobycie w Manczesterze podczas wojny zwykł mówić: „ Och, byłem tak głodny, że w trakcie lunchu zjadałem tabliczkę czekolady” – mówi Aronson. „Czekolada! Wszystko czego pragnęliśmy w Łodzi to była kromka chleba, to było zupełnie coś innego, więc nie wracałam już to tego tematu”.
W 1996 roku, po śmierci Grzegorza zmarłego na Alzheimera, z Aronson skontaktowała się Fundacja Shoah Stevena Spielberga, która gromadziła wspomnienia ocalałych. Dała upust swoim emocjom, opowiadała przez trzy godziny. „Kiedy skończyłam czułam się jakbym zbudowała duży dom” – mówi. „Nie było łatwo dokonać nagrania”. Gdy rozmawiamy w ręku trzyma list od Spielberga, w którym dziękuje jej ”za nieocenioną pomoc, siłę i wielkoduszność”.
Jest to jeden z setek dokumentów mówiących o losach Aronson – wycinki prasowe, zaświadczenia i fotokopie wypełniają jej kredens w mieszkaniu. Jest jej zdjęcie z księciem Karolem i zaproszenie na Queen’s Garden Party. W Imperialnym Muzeum Wojny na wystawie znajduje się esej o niej napisany przez jej wnuka Dawida.
Welwetowy woreczek na stole w jadalni zawiera „najcenniejszą pamiątkę” - mówi Aronson. Rozchyla go delikatnie i wyjmuje srebrną puderniczkę wykonaną w Łodzi w 1944 roku, którą otrzymała od brata na siedemnaste urodziny.
Chociaż przez dwie dekady mówiła o Holocauście, to jednak wciąż odczuwa ból. Jej uśmiech zanika i głos zniża się do szeptu. W nocy przed występem publicznym zawsze ma trudności z zasypianiem.
„Moje córki myślą, że powinnam zwolnić” – przyznaje. „Muszę wszakże odtworzyć wszystko co się wydarzyło po wybuchu wojny. Pamiętam o moim domu, o tym co było, o idyllicznym życiu przed wojną, choć innym niż obecne. Wszystko stanęło 3 września 1939 roku”.
Ważne, dodaje, aby chronić ludzkość przed podobnym upadkiem. Przy obecnym wzroście liczby organizacji siejących „nienawiść bez powodu” dostrzega bardziej niż kiedykolwiek potrzebę zabierania głosu.
„Nie przypuszczałam, że po 70 latach będą te same problemy” – mówi. „Cóż możemy zrobić jak tylko mówić do młodych i pokazywać im właściwe zachowania. Nie milczeć”.
Aronson bardziej niż ktokolwiek wie jak łączyć przeszłość z przyszłością. W 2004 roku była w Narodowym Centrum Holocaustu w Nottingham wraz z córką Anną, aby zobaczyć zdjęcia Henryka Rossa z getta, które były wykorzystane jako dowód zbrodni na Żydach podczas procesu Adolfa Eichmanna w 1961 r. Ocalonych poproszono o rozpoznanie osób widocznych na 3.000 fotografii, które dokumentują życie za murami getta i które mają się ukazać w formie książkowej. Aronson dostrzegła swoją matkę na jednym ze zdjęć, zanim zauważyła swoją pierwszą miłość, Szlomo Wysockiego. Córka powiedziała: „Mamo siedzisz obok niego”.
„Nie miałam pojęcia kiedy to zdjęcie zostało zrobione”- mówi. Teraz oprawione w ramkę wisi nad jej telewizorem. Podpis pod zdjęciem głosi: „Obóz zagłady, ulica Jakuba. Resztki uwięzionych celebrują wyzwolenie. Styczeń 1945”.
W 2006 r., gdy odwiedzała siostrę w Izraelu, wytropiła przy pomocy siostrzenicy, Wysockiego. Po 60 latach odkąd widziała go w Łodzi , Aronson i Wysocki byli znowu razem. „To było prawdziwe zjednoczenie” – wspomina. „Wróciliśmy pamięcią do dawnych czasów”.
Wysocki odszedł, ale życie Aronson toczy się dalej.
W kwietniu Aronson otrzyma Medal Imperium Brytyjskiego w Tower of London, o rzut kamieniem od miejsca, gdzie zacumował statek z Polski.
„Nie wiem czy wypełnia mnie gniew” – mówi. „Smutno mi, że straciłam młodość, moje młode lata, oczywiście brakuje mi tego”. „Wspomnienia zawsze zostaną. Mam dobry kontakt z młodymi Niemcami, ale zachowuję pewną rezerwę gdy spotykam starszych Niemców”.
Czuje radość, że żyje, po tym jak widziała masowe groby przygotowane dla mieszkańców Łodzi przez armię niemiecką. „Może przetrwałam nie bez powodu – mówi – ponieważ w innym przypadku nic byście nie wiedzieli o tamtych czasach, co jeszcze można dodać? Każdy kto ocalał ma swoją historię”.
W 2022 r. książę Karol zamówił portrety siedmiu osób ocalałych z Holocaustu, w tym portret Pabianiczanki.
Revealed: Seven paintings commissioned by Prince Charles of Holocaust survivors
W 2003 roku reżyser Dawid Savill napisał sztukę teatralną „Lodz Ghetto” oraz zrealizował dokument „In My Father’s Footsteps” we współpracy z Heleną Aronson.
W 2026 r. Helena Aronson została zaproszona przez króla Karola III do Buckingham Palace.
Autor: Sławomir Saładaj