Odległe wieki
A pomniejsz czcionkę A standardowy rozmiar A powiększ czcionkęW 1871 roku Przegląd Katolicki przedstawił historię budowy najstarszego obecnie kościoła w Pabianicach pod wezwaniem Św. Mateusza. Autor korespondencji z naszego miasta zacytował umowę jaką zawarł Paweł Dęmbski – kanonik krakowski z Ambrożym Włochem, budowniczym z Płocka oraz przytoczył treść tablic upamiętniających Władysława Hermana i jego małżonkę, Judytę.
Parafia pabianicka sięga odległych wieków. Nie ma erekcji kościoła pierwszego, tylko zanotowano w protokole zdawczym, że podług wypisu z ksiąg inwentarza kościoła z Gniezna, parafia ta erygowana była w 1398 roku. Lecz zdaje się rzeczą niepodobną, aby parafia pabianicka tak późno była erygowana.
Tu był zamek z czasów Władysława Hermana, tu kapituła krakowska była właścicielką rozległych włości i lasów, czyż podobno, aby już dawniej nie było kościoła? Jeśli na uwagę weźmiemy, że w całej okolicy na mil kilka nie było kościoła, gdyż wszystkie później powstały, to przypuścić należy, że kościół w Pabianicach już dawniej istniał, a notatka w protokole zdawczym z 1864 mylna być musi.
Czytamy w aktach kościoła pabianickiego, że w 1583 r. kapituła krakowska rozpoczęła budowę nowego kościoła parafialnego z powodu, że stary kościół z drzewa zbudowany zagrażał upadkiem.
„Aedem sacram Pabianicensem olim ex rudi arborum materia constructam, et plane neglectam Capitulum Ecclesiae Cathedralis Cracoviensis magnis sumptibus fecit et annuo censu nocupletiorem reddidit”.
Kontrakt z budowniczym
Paweł Dęmbski kanonik krakowski , później biskup Laodyceński, zawarł kontrakt z Ambrożym, mularzem z Płocka o wymurowanie kościoła w Pabianicach.
„Extractum de libro Perillustrium et Adm. Rudr. DD. Canonicorum Cracoviensium Visitatorum Bonorum Pabianicensium”.
Kontrakt z Panem mularzem Ambrożym z Płocka o wymurowanie kościoła w Pabianicach (pisownia oryginalna).
Paweł Dęmbski krakowski kanonik, regent vel starosta imienia pabianickiego od Ichmciów Kapituły Krakowskiej dany.
Wiadomo czynię komu by to jest wiedzieć należało, iżem uczynił zmowę i kontrakt z Panem Ambrożym Włochem, mieszczanem y mularzem miasta Płocka, a imieniem przew. Ichmci Kapituły Krakowskiej, braci swey, za zleceniem Ichmci około zmurowania kościoła w miasteczku Ichmci Pabianicach, który to kościół ma bydź zmurowany na kształt y podobieństwo kościoła płockiego na zamku Tumowe, okrom kapitularza, ktemu o jednej kwadratowej wieży, na której ma być chur, a nad churem dzwonnica.
U tegoż kościoła mają być mury większe niż w Płocku, gdyż fundamenta nie bardzo głęmbokie będą, koło kościoła wszystkiego filary czynić gęsto obsecznie. Długość, szerokość y wysokość tak chura, banie jako y ciała ma bydź mniejsza niż jest w kościele płockim. Filarów kamiennych tylko cztery, a dwa murowane, aby jak ten pan Ambroży uczynił wizerunek zbudowania tego kościoła, według wspólnej między nami namowy, y na papierze zmalowanej, gdzie jest tak długość, szerokość jako i wysokość opisana dostatecznie.
Przy churze gdzie ołtarz w boku ma bydź zakrystia skromna. Przy wieży z obu stron, ile mury tak szerokie jak i wysokie, jak y pochyłe, bęndą zasklepione. Z jednej strony od szkoły ma bydź sklepik z kominem dla mieszkania słudze kościelnemu, z drugiej strony wieży wschod krężowy, którym będą chodzić na chur y do dzwonów. A tamże bęndzie mogła bydź kapliczka, albo chowanie rzeczy kościelnych, do którey mają bydź drzwi z kościoła. Ta wieża ma bydź nad dzwonami y nad mury kościelnymi, tak wysoka jako bęndzie potrzeba i proporcya ukazowała.
Także na końcach muru za Wielkim Ołtarzem ma wynieść szczyty włoskie, chędogie y toż ma uczynić w bokach, banie alias nad kapliczkami. Ten kościół ma bydź zasklepiony wszędzie sklepem krzyżowym, to jest w churze, bani, w kościele, pachach, takim kształtem jako y w Płoczku.
U wieży y na churze walnym sklepieniem także u kolumn i filarów. Boki y kapitele y kolumny kamienne takie maią wyprawować jako y w Płocku wszakże do tych kolumn i filarów jako też do bani kamienia ciosanego gotowego co potrzeba Ichmość Kapituła powinna bęndzie dać dostatek.
Item drzwi troie, wielkie, które maią bydź do kościoła gotowe ciosane kamienne. Item do zakrystii y do innych drzwi gdzie ich będzie trzeba. Także okna gotowe ciosane, gdziekolwiek mają bydź wprawione wedle kościoła płockiego y wedle wizerunku uczynionego będą Ichmości Kapituła dodawać powinni, on je też powinien wprawić z lata z Wielkiej nocy skoro zacząwszy ma wymurować nad fundamentami trzy rosty.
Drugiego lata ostatek murów wykonać, a będzie li mógł temu dosyć uczynić tedy się starać będzie w tymże roku, żeby zasklepić chur, pachy, wieżę, pod churem sklep dolny.
Trzeciego lata zasklepić dachówką kościół y wieżę położyć y mury wewnątrz y dzwonom wytrynkować cudnie.
Od której roboty Ichmość Kapituła Krakowska obiecuje y przyrzeka aby ja imieniem Ichmości obiecuje dać mu tysiąc złotych monety i liczby polskiey każdy po groszy trzydzieści licząc, a to dodawając mu po troszę do roboty na każdy tydzień dla robotników wedle tego jak bęndzie potrzeba, y jak wiele zrobi, przy tem do pomocy murowey wszelakiey na każdy dzień póki bęndzie murował, powinni mu dawać będę.
Urzędnicy nasi chłopów ośm, item do rostowania drzewa, tarcic y łyczaków dodać co potrzeba, także zboża leguminu y potrzeby do żywności niżej opisane Ichmości Kapituła albo urzędnicy nasi wedle roboty czasu rozdzielając powinni będą wydawać robocie jego nieomieszkiwając naprzód.
Zyta korcy sześćdziesiąt, It. jęczmienia korcy sześćdziesiąt, It. pszenicy korcy dziesięć, It. grochu korcy dwanaście, It. masła garncy ośm, po kopie, It. serów kop dwanaście, It. sadeł sześć, It. krów pięć, It. skopów i owiec czternaście, It. prosiąt pietnaście. It. gęsi pietnaście. It. soli korcy trzy, It. siemienia konopnego korcy trzy. It. siemienia lnianego półtora. It. maku ćwierć jedne. It. słoniny połci dwanaście,It. jay kop dwanaście. It. słodu z jęczmienia wymówione dać mu we dworze uczynić, y piwo wyrobić w browarze naszym kazać mu kiedy powie.
Ogrodowych rzeczy, kapusty kwaśnicy y świeżey, marchwie, pasternaku, rzepy dać będzie co potrzeba na wyżywienie robotników, y chmielu też do piwa do tych warów dawać co potrzeba rozkazujemy.
Na Piątek i Sobotę ryb. Gdzie by ryb we dworze nie było, temu wydać na nie groszy sześć, na obydwa dni. Dom jako ku mieszkaniu w Mieście zjednać mu za pieniądze. A dla utwierdzenia contractu tego ja własną ręką podpisałem się y pieczęć swą przyłożyłem. A pan Ambroży, mularz przez Przyjaciela swego, która Interciza tak ma bydź ważna, jakoby się stało przy aktach jakich.
Scriptum in Pabianice die 5 Aprilis A. Dn. 1583.
Tablica Władysława Hermana
Z kamienia marmurowego, umocowanego w murze w kościele pabianickim, obok ołtarza św. Trójcy dowiadujemy się, że kapitułę krakowską składały naówczas następujące osoby:
Erazmus Dembiński Decanus, Stanislaus Krazinski Archidiacon, Joannes Tarnowski Praepositus, Martinus de Rusziecz Scholasticus, Joannes Kraszinski Cantor, Albertus Budzinski Custods, Paulus Goslicki, Martinus Pilzner s. T. Doctor, Joannes Piotrowski, Albertus Schydłowski, Mathias Kłodzinski, Christophorus Karsnicki, Stanislaus Sokołowski, Petrus Tilicki, Alexander Myszkowski, Petrus Gorelnig Juris Doctor, Gaspar Zebrzydoski, Martinus Syskowski, Nicolaus Myskowski, Joannes Gałczyński, Bartholomaeus Zawaczki, Georgius Zamoyski, Stanislaus Skarszewski, Andreas Cziekliński, Stanislaus Suchorzewski, Sebastianus Brzeziński, Thomas Nataleus Medicinae Doctor, Martinus Szyszkowski, Petrus Gniazdowski, Stanislaus Sulowski, Stanislaus Leszczynski, Hieronimus Powodowski, Stanislaus Fagielweder, Joannes Sremen s. Teol. Doctor.
Praelati et Canonici Cracovienses , quorum pietatem et liberalitatem posteritas merito commendabit. Eandem aedem Rudimus Dominus Paulus Dęmbski Ep. Laodic. Suffraganeus et canonicus Cracoviensis cujus antea quoque fundamenta eiecerat existens canonicus et protune bonorum Pabianice Oeconomus Illmo et Rndm. Dno Stanislao Carncowski Arch. Ep. Gnes. Legato Nato et R.P. Promate indulgente et concedente sacravit to et R.P. Primato indulgente et concendente sacravit M.D.L. XXXVIII reparatae Salutis humanae Anno die XV Mensis Novembris.
[Prałaci i kanonicy krakowscy, pobożność i szczodrobliwość których potomność wdzięcznie wspominać będzie.
Tę świątynię najprzewielebniejszy Paweł Dęmbski, biskup laodycejski, sufragan i kanonik krakowski, który będąc poprzednio kanonikiem i administratorem dóbr pabianickich, fundamenta był założył, za przyzwoleniem i zgodą Jaśnie Oświeconego i Najprzewielebniejszego Stanisława Karnkowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, legata urodzonego i prymasa Rzeczypospolitej, poświęcił w dniu 15 listopada 1588 roku od zbawienia rodu ludzkiego.]
Nad tym pomnikiem znajduje się popiersie Władysława Hermana z kamienia dłutem wyrobione. Umieszczono dlatego zapewne popiersie Władysława Hermana nad wspomnianym pomnikiem, gdyż z przeciwnej strony znajduje się pomnik w tym samym kształcie, ale daleko starszy, z takiego samego kamienia, a nad kamieniem znajdujemy następujący napis:
Tablica Judyty
Memoriae Judithac
Anno Dni 1082
Juditha Vladislai Hermani Poloniae ex Adleida Filia Andreae Regis Hungariae Suscepta. Effundens concupitum infantem Boleslaum Nomine, cui cognomen tum accesit Krzywousty, brevi ipsa supervivrns tpre, de ergastulo hui carnis IX cal. Jan. in Vigilia Nativitats Domini soluta est planetu a clericiset miseries personis, quoniam benigna fuit. Mater orphanorum. Hujus munificentiae Comitatus Chroppi, in terra Siradiensi qui nunc Pabianice dicitur cum ho minibus et servitutibus forum et cum omnibus tributis et frumentis, melle et pellibus, mardvinis et Aspergillinis donatus est cancis Ecclesiae Cracoviens in cui recompensam Horas Beat. Mariae astricti sunt Singulis diebus explere.
Ex Decreto V. Capli Ecclesiae Cracov. Gratitudinis.
[Roku Pańskiego 1082 – Judyta, małżonka polskiego, Władysława Hermana i córka księcia czeskiego, z Adelajdy, córki Andrzeja, króla węgierskiego, spłodzona, porodziwszy upragnionego potomka, Bolesława, któremu nadano przydomek Krzywousty, krótki czas żyjąc, z więzów ciała tego uwolnioną została w wigilię Narodzenia Pańskiego, opłakiwana przez duchowieństwo i ubogich albowiem dobroczynną była matką sierot. Z jej szczodrobliwości hrabstwo Chropy w ziemi sieradzkiej, które dziś Pabianice się zowie, wraz z ludnością i jej powinnościami, ze wszelkimi daninami w zbożu, miodzie, tudzież w skórkach kunich i wiewiórczych podarowane zostały kanonikom kościoła krakowskiego. –Mateusza Miechowity Historia Polski, księga III, rozdz. 1]
Kamień ten w dwóch miejscach rozłupany, gdy tymczasem pierwszy, o którym mowa była, w całości się utrzymał. Litery złocone na pierwszym kamieniu dobrze się jeszcze utrzymały i łatwe do odczytania, na drugim pozłota prawie znikła i trudniej odczytać. Wnosić należy, że kamień nad którym umieszczone popiersie Judyty daleko starszym od pierwszego być musi.
Zachodzi wątpliwość, czy kamień i popiersie Judyty w kościele pabianickim złożone, pochodzi z czasów jej zaraz pośmiertnych, czy też kapituła krakowska dopiero po wybudowaniu nowego kościoła w Pabianicach takowy w kościele umieścić kazała.
Jeżeli kamień i popiersie Judyty, zaraz po jej śmierci w Pabianicach w kościele umieszczony został, co przyjąć można, gdyż kapituła krakowska za darowiznę i dobrodziejstwo jej uczynione, dług wdzięczności zaciągnęła to i wnosić można, że parafia pabianicka wcześniej jak w r. 1398 erygowana być musiała.
Lecz inne nasuwają się tu jeszcze trudności, które wspomniany wywód w wątpliwość wprowadzają. W aktach kościelnych czytamy o wspomnianym pomniku następujące słowa: „Transcriptum de columna in Ecclesia Cathedrali Cracoviensi existente. D.O.M. Memoriae Judithae Anno Dni 1082”.
Nie ma tu żadnej daty. Wnosić należy albo, że pomnik w Pabianicach się znajdujący przeniesiony został z Krakowa do Pabianic po wybudowaniu nowego kościoła, albo co najprawdopodobniejsze, że kapituła krakowska równy pomnik, jeżeli się znajduje w Katedrze Krakowskiej, zaraz po śmierci Judyty dla kościoła w Pabianicach sporządzić kazała. W Krakowie można by wątpliwość tę rozstrzygnąć. X. Roman Szlosman (Przegląd Katolicki nr 38/1871 r.)
Autor: Sławomir Saładaj