Textile Recorder

W lipcu 1886 roku przyjechał do Pabianic wysłannik angielskiego pisma Textile Recorder, zajmującego się sprawami przemysłu tekstylnego na świecie. W rezultacie powstała „prezentacja” pabianickich fabryk włókienniczych na koniec XIX wieku.

Pabianice, 1 lipca 1886 roku

Aby dać czytelnikom Textile Recordera wiarygodny obraz polskiego przemysłu włókienniczego, o którym nawet angielscy przedsiębiorcy, pozostający w kontaktach biznesowych z polskimi włókiennikami, mają mgliste pojęcie - zamiast jechać jak zazwyczaj do kurortów nadbałtyckich-postanowiłem tego lata odwiedzić miejsca, gdzie można zobaczyć fabryki tekstylne.

Wyruszyłem z Łodzi, dość zaniedbaną dorożką powożoną przez żydowskiego woźnicę o wyglądzie huncwota, do Pabianic, miasta w odległości około 10 wiorst. Opuszczając Łódź z setkami dymiących kominów, mijałem  zielone pola i soczyste pastwiska. Przejechałem obok dużej cegielni, a po lewej stronie minąłem cukrownię. Gdyby nie gęsta chmura dymu unosząca się w oddali mógłbym sądzić, że jestem na wsi.  Wreszcie dostrzegłem wielkie skupienie kominów, ale ku memu zgorszeniu,  nie jechaliśmy w ich kierunku, ale w przeciwną stronę. Zdenerwowany tym upomniałem dorożkarza, który śmiejąc się ze mnie, wyjaśnił w żargonie żydowskim - mieszanka niemieckiego i jidysz,  że to nie jego błąd, ale inżyniera, projektującego drogę nie w prostej linii, co wydłuża odległość.

Przywołałem dorożkarza do porządku obietnicą dodatkowej zapłaty, jeśli dojadę bezpiecznie w ciągu kwadransa do celu. Słysząc to gość co sił pogonił swoją zabiedzoną szkapę. Wkrótce dotarliśmy do pierwszych pabianickich fabryk, przejeżdżając obok szacownego ratusza wybudowanego w stylu włoskim. Stanąłem  w hotelu i  odświeżywszy się nieco złożyłem wizytę w renomowanej fabryce Krusche i Ender.

This firm enjoying a first rate reputation throughout the Russian Empire, its goods finding their way even to Siberia and central Asia, I shall give the following short outline of its development. The foundation of this mill was laid in 1830 by the late Mr. Benjamin Krusche, a native of Reichenau (Saxony), who started with only ten hand looms. The technical knowledge, industry, and economy of the founder whose name the firm still bears were soon, in spite of a great many drawbacks, the imperfect means of transport, the insecurity of the country, rewarded by a slow but steady increase of the orders received, which naturally led to a continuous increase of the number of looms employed, and shortly after the invention of power looms these were also called in aid to meet the demand.

About sixteen years ago Mr. Carl Ender became partner of the firm, the head of which he is at the present moment. Besides devoting his whole energy to the maitenance of the firm’s reputation in its old manufactures, Mr. Ender turned his attention to the introduction of new and at the same time better paying articles- printed cotton flannels. In order to introduce this new article, then but very little known in Poland, he founded extensive mills for spinning and printing. The success surpassed all expectations. Soon immense orders came in for new goods, and though in consequence a great many other firms commenced to manufacture the same article, still the firm Krusche  and Ender  maintainning  its old renown for good quality and specialty bright patterns, commanded always first class proces throughout  the Empire.

This firm now possesses five blocks of buildings, namely, four in Pabianice – a spinning, a weaving mill, a dye –house and finishing and bleaching establishment; and in Lodz a large cotton mill bought last year from Messrs.Giltz and Schrὕder. Twelve large boilers supply the steam necessary for working six powerful engines and six printing machines.

The firm’s own gaswork supply all their different localities with gas, the surplus being let to two other mills in Pabianice. Lately the firms commenced to adept the electric light not only in the mills but also lighting up free of charge the principal streets of the town by powerful electric lamps. A six horse-power gas engines (Otto system) drives the machinery in the repairing shops.

The weekly yarn production amounts  to 900, two – third of which are wanted to supply the power-looms which yield per week 6.000 pieces of 40 archines each (about 31 yards) in length. This vast quantity is being bleached, printed (generalny on both sides), dyed, and fnished under the special superitendence of chemical director  of the firm Dr. Lauber, a gentelman of great experience and skill in chemistry. In the different mills firm employs some 1.800 hands, and besides gives employment to about 1.000 hand-looms, party worked by the peasantry in the neighbouring villages.

Mssrs. Krusche i Ender have erected a hospital of twenty beds, where a good physician, a surgeon, and some sisters of mercy in the Moravian system, administer help and comfort to workmen who have fallen ill, no payment being taken from them for the cure, and besides, in extraordinary and deserving cases, the workmen are assisted from a special fund.

Just outside the town twelve neat and comfortable houses, pleasantly situated afford accomodation to the families of 48 hands. Each family is provided with two rooms and garret. To vtery lodging is a special entrance door and a small plot of garden ground is alloted to it.  In the course of time a great many more dwelling –houses will be erected.

Thanking the junior partner of the firm T. Ender, Esq., who speaks English quite fluently, for the kind reception and information received, I next visited  the mill of Mr. R. Kindler, which is also of about half a century standing, starting like most Polish mills with small means and gradually increasing the different branches. This establishment consists at present of a large wool spinning and weaving mill where two English foremen are employed, and the finishing and dye-house. Some 600 power-looms produce annually about 1 ½ milion of roubles woollen  and half-woollen stuffs of different kinds. The mill is especially known for its first-rate mohair and Orleans. The number of hands employed is about 1.000.

The third important factory of Pabianice belongs to Gebr. Baruch, existing since 1872. This firm products annually, with 122 power-looms and some 450 hands, almost one milion roubles, woollen, half- woollen and cotton goods; its specialty is the manufakture of bright coloured shawls and cotton kerchiefs, which find a ready sale amongst peasantry, the women being accustomed to wear them tied around their heads.

Pabianice has about 10.000 inhabitatants, more than one-fourth of which number are Jews, who, like their co-religionists throughout Poland, follow commercial pursuits, acting as for their account or for that of others.In consequence of the great activity and cunning peculiar to that race, they are thriving everywhere.

Pabianice liczą około 10.000 mieszkańców, z czego więcej niż jedną czwartą stanowią Żydzi, którzy podobnie do ich współwyznawców w całej Polsce, zajmują się handlem na własny rachunek albo na zlecenie. W rezultacie wzmożonej aktywności i typowej dla nich przebiegłości wszędzie znakomicie prosperują.

Tak dobrze nie mają biedne rodziny tkackie w Pabianicach, a zwłaszcza w Zduńskiej Woli, do której dotarłem pocztową bryczką, także w Zelowie i Konstantynowie obok Łodzi. Ubogi tkacz otrzymuje od dużych fabrykantów pewną ilość przędzy i zarabia około 90 kopiejek od sztuki materiału. Musi włożyć dużo wysiłku, aby wytworzyć dwie sztuki w ciągu tygodnia na ręcznym krośnie.  W większości przypadków na krosnach pracują także żona i starsze dzieci, jednak, tak czy inaczej, wiodą podłe życie; rodziny te dawno wymarłby z głodu, gdyby nie fakt, że posiadają kawałki ziemi, na której sadzą ziemniaki i warzywa. Najżyczliwszy przedsiębiorca nie może zapewnić lepszej płacy tkaczom, gdyż konkurencja tak mocno obniżyła ceny, że nie sposób dorzucić grosza do płac ręcznych tkaczy.

Not so well off are the poor weavers families in Pabianice, and especially Zdunskaja Wola which I reached by postchaise in a couple of hours, besides in Zelow and Konstantinow near Lodz. The poor weaver receives from the large mills in Lodz or elsewhere  a certain quantity of yarn, and earns about 90 kopeks per piece. A man must strain every muscle to finish two pieces per week on a hand –loom. In most places the wife and the eldest children also work their looms, but all in all, it is a most wretched life, and these familie would have been famished long ago if it were not for the fact that they have generalny a small piece of ground, on which they plant patatoes and other victuals on which they live.

The most benevolent manufacturer cannot grant any better pay, for foreign and local competition  has so run down the prices, that it would be impossible for him to add a single farthing to the prices paid to hand-weavers hitherto.

Wracając do Łodzi podobnym wehikułem jak poprzednio wzmiankowany, tylko gorszym bo brakowało sprężyn, rozmyślałem jak wielkim dobrodziejstwem dla pabianickich tkaczy byłaby kolej, na którą nie mogą uzyskać zgody rządowej, podobnie jak na linię tramwajową.  Minister  znajduje się bowiem pod naciskiem moskiewskich włókienników, którzy  gwałtownie domagają się protekcji i ochrony przed niebezpieczną konkurencją. Dowiedziałem się z wiarygodnych źródeł, że Rada Imperialna zamierza wydać nowe prawo paraliżujące dalszy rozwój polskiego przemysłu tekstylnego, ale jestem przekonany, że dopóki polskie firmy działają, żadne prawo nie będzie w stanie zmniejszyć ich udziału na rosyjskich rynkach, preferując Moskwę. Albowiem wyjątkowa inteligencja i uczciwa ciężka praca zawsze oprą się  pospolitej głupocie i chciwości, nawet jeśli chroni je prawo.

Raporty dyplomatyczne i konsularne

W publikacji „Diplomatic and Consular Reports” (1887) czytamy: Krusche and Ender at Pabianice, established in 1830: 300 power looms, 1.000 hand looms, 48 sets of spinning machinery, 1.800 hands; turns out 900 cwts. of yarn, two-thirds of which are used by the power looms, which field 6.000 pieces (31 yards each in length) per week of „boike” (fustian). This firm was the first to introduce the manufacture of „boike” into Poland, and the experiment has been attended with the greatest success. (Firma jako pierwsza w Polsce zaczęła, wytwarzać z dużym powodzeniem, barchan).

Złoty medal

„Diplomatic and Consular Reports” (1888): A Textile Exhibitions was held at Warsaw at the beginning of the present year, at which most of the principal Polish textile manufactures and certain number of Russian firms were represented. (…) Large Gold Medal – Krusche and Ender of Pabianice, for a splendid new article called cotton plush, in Turkish and Persian designes. (Firma otrzymała złoty medal za bawełniany plusz we wzory orientalne).

 Jedna z największych fabryk

(…) At first weaving was done individually, but centralized factories  soon appeared, and that of Krusche   in Pabianice was one of the largest capitalist-type enterprises in East Central Europe. The growth of weaving industries was signally assisted by a large immigration of artisans from Poznania and Germany, (…) (Donald Treadgold „A History of East Central Europe” 1974)

Autor: Sławomir Saładaj